Tonight Lunalia Festival in one of Belgium’s best acoustics: the gothic OLV over de Dijlekerk in Mechelen…looking forward!
With Jan Michiels (pianos) and Florencia Menconi, Andrew Hallock, Andrés Miravete, Albert Riera, Tomàs Maxé, Arnout Malfliet, Björn Schmelzer (artistic direction)
Excited for next week’s concerts in Mechelen and Barcelona: Machaut vs Ligeti (with the fabulous Jan Michiels!) and Gesualdo vs Magrané (premiering his new Miserere, tailor made for our Tenebrae program!)
https://lunalia.be/en/programme/epitaphs-of-afterwardsness
https://www.auditori.cat/en/gesualdo-tenebrae-responsoria
Tonight we inaugurate a new exciting collaboration with piano player Jan Michiels…join us tonight in the Ghent Carmelite Church for Machaut Bach Kurtag Ligeti…
With Florencia Menconi, Andrew Hallock, Albert Riera, Andrés Miravete Arnout Malfliet, directed by Björn Schmelzer with Jan Michiels on piano.
Brussels by night… Last year Graindelavoix received a Caecilia Award for Gesualdo’s Tenebrae from the Belgian Music Press, the most prestigious prize for classical music, unfortunately there was no celebration…
This year we were awarded once more for their best CD’s of 2021 with Josquin The Undead…
Times are not less difficult now and celebration was justifiably modest but we received a nice Caecilia medal.
Thanks to Alex Fostier, Arnout Malfliet, Andrew Hallock, Tomás Maxé, Lukas Henning, Albert Riera, Adrian Sîrbu, Andrés Miravete, Philippe Malfeyt, Marius Peterson, Stefano Gervasoni and Fondazione Spinola Banna per l’arte, Carlos Cester and Glossa, and all comrades involved to make this recording possible and the late Leon Merken for his indispensable support.
Björn Schmelzer rehearsing as a tour guide for the weekend (join him in De Bijloke Gent, 11h or 14h, 26 or 27 March), ruminating on self-ruination in art…
Rondleidingen bij de finissage van Time Regained door Björn Schmelzer op zaterdag 26 en zondag 27 maart om 11:00 en 14:00 De Bijloke Gent.
What better remedy in times like these than a comedy?
Today at 17h in Warsaw: VAN EYCK DIAGRAMS by Schmelzer and Graindelavoix…With the same actors as last night!
Aftertalk with Łukasz Kozak and Björn Schmelzer.
After Antwerp concert, on the way to Poland…Join us tomorrow for Josquin in Warsaw at 19h!
Very happy to be invited once again by Koorlink to perform our “Antwerp Josquin” (no surprise half of the 1545 Susato publication is a hoax...) in Antwerp at Amuz…Our first concert with them must have been almost 20 years ago!! Join us Sunday Morning 6 March in the wonderful acoustics of St Augustine’s Church!
Sunday 06.03.2022 Amuz / Koorlink Antwerpen
11.00 Josquin the Undead concert
Monday 07.03.2022 New Epiphanies Festival Warsaw
19.00 Josquin the Undead concert
Tuesday 08.03.2022 New Epiphanies Festival Warsaw
17.00 Van Eyck Diagrams film projection & after talk
JOSQUIN, THE UNDEAD - CONCERTS ANTWERP & WARSAW
March 6th & 7th
Laments, Deplorations and Dances of Death
In 1540, almost 20 years after the death of Josquin des Prez, the German publisher Georg Forster wrote mockingly that he heard from an illustrous person that Josquin composed more works after his death than during his life. This joke stresses the extreme proliferation of posthumous fake Josquin compositions articulating the legendary status of the composer.Immortality seems to be anticipated by Josquin himself in his late style, be it in the guise of its much darker counterpart, featuring an extreme musical repetition compulsion, making movement and dynamic emerge out of the inertia and stickiness of the musical and poetic material itself.Graindelavoix’s latest program and CD is an exploration and mapping of this idea, based on the carefully chosen and organized selection of 5 and 6 Voice chansons in Tielman Susato’s Seventh chanson book. This book, printed in Antwerp in 1545 and including some impressive epitaphs for Josquin by other composers, can be regarded as the first commemoration of Josquin who died in 1521, a little more than 500 years ago.
In 1540, bijna 20 jaar na de dood van Josquin des Prez, schreef de Duitse uitgever Georg Forster schertsend dat hij een illuster iemand hoorde zeggen dat Josquin meer werken componeerde na zijn dood dan tijdens zijn leven. Deze grap wijst op de woeker aan postume Josquin vervalsingen en de legendarische status van de componist.Josquin zelf heeft op die onsterfelijkheid geanticipeerd in zijn late stijl (zij het vermomd als haar duistere tegenhanger) die wordt gekenmerkt door een haast compulsieve herhalingsdrift die beweging en dynamiek genereert uit de inertie en kleverigheid van het muzikale en poëtische materiaal zelf.Het programma en de laatste release van Graindelavoix exploreren deze idee verder met als uitgangspunt de zorgvuldig samengestelde selectie 5- en 6-stemmige chansons in Tielman Susato’s Septiesme Livre. Dit in 1545 in Antwerpen gedrukte liedboek bevat naast werken van Josquin enkele indrukwekkende lamentaties voor de componist van jongere tijdgenoten en is de eerste echte herdenking van Josquin die in 1521 stierf, vorig jaar 500 jaar geleden. GRAINDELAVOIX/ Directed by Björn Schmelzer with Andrew Hallock, Albert Riera, Andrés Miravete, Marius Peterson, Adrian Sîrbu, Tomàs Maxé, Arnout Malfliet (singers)
Floris De Rycker (lute), Philippe Malfeyt (cittern)
VAN EYCK DIAGRAMS
The Legacy of Gerard Van den Acker, Art Historian
After screenings in Hannover (KunstFestSpiele Herrenhausen), Ghent (De Bijloke) and Antwerp (De Cinema), we are happy to announce Van Eyck Diagrams in Warsaw. The film is Graindelavoix's critical contribution to the Van Eyck Year in Flanders. Schmelzer and Graindelavoix created a performance with polyphony as a salute to the life and work of their faithful friend and art historian Gerard Van den Acker, whose untimely death abruptly ended a promising and sensational Van Eyck research.As a result of the crisis situation, Van Eyck Diagrams was given new impulse as a feature film. It is not just a tribute to Van Eyck's universe and to his visionary interpreter, but also an evocation of the artist’s struggle to be heard, seen and understood.Polyphony portrait, art historical documentary, philosophical film noir or just Flemish Covid comedy? Van Eyck Diagrams is all that and much more.
VAN EYCK DIAGRAMS
The Legacy of Gerard Van den Acker, Art Historian
Na screenings in Hannover (KunstFestSpiele Herrenhausen), Gent (De Bijloke) en Antwerpen (De Cinema), kondigen we met trots de vertoning van Van Eyck Diagrams in Warschau aan. De film is Graindelavoix' kritische bijdrage aan het Van Eyck jaar in Vlaanderen. Schmelzer en Graindelavoix creëerden met Van Eyck Diagrams een voorstelling met polyfonie als eresaluut aan het leven en werk van hun trouwe vriend en kunsthistoricus Gerard Van den Acker, wiens vroegtijdige dood abrupt een einde maakte aan een beloftevol en opzienbarend Van Eyck-onderzoek.Van Eyck Diagrams kreeg door de coronacrisis een nieuwe adem als langspeelfilm, niet alleen als hommage aan het universum van Van Eyck en als hulde aan zijn visionaire interpreet, maar ook als evocatie van de strijd die kunstenaars moeten leveren om gehoord, gezien en begrepen te worden.Polyfonieportret, kunsthistorische documentaire, filosofische film noir of gewoon Vlaamse Covid comedy? Van Eyck Diagrams is dat allemaal en veel meer.
Written, directed and edited by Björn Schmelzer
Margarida Garcia, Co-Director
With Alain Franco, Andrew Hallock, Albert Riera, Marius Peterson, Arnout Malfliet, Marlies De Munck, Bert Timmermans, Timothy Foubert, Paul Robbrecht, Babucarr Joof, Jana De Lange, Lisa Roelands, Sophie Hellemans, Peter Malfliet, Dauwe Bogaerts, Cas Ezzy, Sasha Lima, Manuel Mota, David Maranha, Margarida Garcia & Björn Schmelzer
Felipe Pipi, Director of Photography
Olivier Blanc, Anton Vodenitcharov & Alex Fostier, Sound
music performed by Graindelavoix
Willem Van Vooren & Katrijn Degans, Production
In coproduction with Music Centre De Bijloke Ghent and KunstFestSpiele Herrenhausen with the support of the City of Ghent and Flemish Community.
"Bronnen zat voor deze filosofische roadmovie: complottheorieën (…), Borgesiaanse mystificaties, zelfs een licht-hilarische variant van de film noir. Naast lichtvoetigheid krijg je ook een overvloed geserveerd aan talking heads, en dat van niet-professionele acteurs (…) Schmelzer bracht een prachtverzameling fragmenten bijeen, onversneden meerstemmigheid van Guillaume Dufay en Gilles Binchois, maar ook van minder bekende meesters als Matteo de Perugia of Jacob Senleches. Tussen de gotische gewelven bloeien de sobere stemmen helemaal open.”
“Plenty of sources for this philosophical road movie: conspiracy theories (…), Borgesian mystifications, even a slightly hilarious variant of the film noir. In addition to light-heartedness, you are also served an abundance of talking heads, and that of non-professional actors. (….) Schmelzer brought together a wonderful collection of fragments, unadulterated polyphony by Guillaume Dufay and Gilles Binchois, but also by lesser-known masters such as Matteo de Perugia or Jacob Senleches.The sober voices blossom between the Gothic vaults.”
Geert Van der Speeten in De Standaard
Very happy with Josquin The Undead on Bestenliste of the Preis der deutschen Schallplattenkritik!!
Eloge to the performative paradoxes of our cd: gracefulness without superficiality, hypnotic tempi and floating gravitas, past present!
https://www.nmz.de/kiz/nachrichten/preis-der-deutschen-schallplattenkritik-die-bestenliste-12022-ist-erschienen
Graindelavoix organiseert audities voor zangers die zich verwant voelen met de stijl en het repertoire van het gezelschap.Zangers hoeven niet per se gespecialiseerd te zijn in oude muziek: we appreciëren jouw expertise en algemeen muzikale en vocale kwaliteiten!Stuur je kandidatuur naar katrijn@graindelavoix.be samen met wat je relevant lijkt: CV, klank of video opnames/fragmenten, andere info die nuttig zou kunnen zijn…De audities vinden plaats in Muziekcentrum De Bijloke in Gent op 2, 3 en 4 maart 2022.
We kijken ernaar uit je te verwelkomen!
Graindelavoix organizes auditions for singers of all genres and kind who feel close to the ensemble’s approach and repertoire.Singers don’t have to be specialized in any kind of style: we appreciate your expertise and general musical and vocal skills!Please, send your application to katrijn@graindelavoix.be accompanied with what you think could be relevant: CV, sound and/or video examples, other stuff you might imagine as useful…The auditions will take place in Muziekcentrum De Bijloke in Ghent (Belgium) on March 2, 3 & 4 2022.
Looking forward to receive your letter!
Herbeluister Björn Schmelzer op Klara in Pompidou, met Anne-Mie Vankerckhoven en geïnterviewd door Heleen Debruyne.
Onderwerp: de Time Regained expo in De Bijloke Gent…
Tonight! Orlando Furioso by Jacquet de Berchem in Antwerp!
With Florencia Menconi, Andrew Hallock, Andrés Miravete, Albert Riera, Tomàs Maxé, Arnout Malfliet, Floris De Rycker & Björn Schmelzer
ORLANDO FURIOSO van Jacquet de Berchem (geboren in Berchem rond 1505 en gestorven rond 1567 in Monopoli in Apulië/Italië)
Als afsluiter van de tentoonstelling “Helden in harnas” kunnen de muzikale bewerkingen niet ontbreken die de Antwerpenaar Jacquet de Berchem in de 16de eeuw maakte van 92 verzen uit Ariosto’s grootse ridderepos Orlando Furioso.
Hoorde de kleine Jacquet de populaire ridderverhalen in zijn jeugd in Antwerpen en lieten die hem in zijn latere leven als componist niet meer los?
Dat zou kunnen, maar we weten heel weinig over Jacquets jeugdjaren. Hij maakte vooral carrière in Italië en hoewel nu vergeten, was hij tot in de baroktijd beroemd, zo beroemd zelfs dat Caravaggio zijn partituren schilderde op verschillende van zijn werken.
Hij trouwde met een Italiaanse adelijke dame, Giustina de Simeonibus, en vestigde zich in het visserstadje Monopoli nabij Bari in Apulië.
De stanze of verzen uit de Orlando Furiosodie een soort mini-opera avant-la-lettre vormen, werden in 1561 in Venetië uitgegeven. Berchem noemde ze Capriccio’s en gebruikte daarmee deze term voor het eerst in de muziek.
Ze houden het midden tussen het serieuze madrigaal en de meer populaire cantastorie, de epische manier om ottava rima stanze te declameren.
Graindelavoix voert een selectie van deze bijna nooit uitgevoerde werken uit. En daarmee keert Jacquet de Berchem weer voor even terug naar zijn geboorteplek, met de ridderverhalen die hem vooral in Italië beroemd zouden maken.
Join us tonight for lecture & opening exhibition Time Regained at 19:30 in De Bijloke.
Waar kan de expo Time Regained beter gedijen dan in het kabinet van De Bijloke in Gent?
Kom maandagavond kijken en luisteren naar Björn Schmelzer en verlies jezelf in het Warburg-labyrint.
De Standaard tipt Time Regained expo in De Bijloke!
"De monumentale en experimentele beeldatlas van de Duitse kunsthistoricus Aby Warburg krijgt bijna een eeuw na diens dood een comeback van Graindelavoix. De expo met tien grote tafels aan beeldmateriaal rommelt wellustig in de onderbuik van de oude muziek."
Opening op maandag 17 januari met een lecture/talk door Björn Schmelzer om 19u30…
Wie was Aby Warburg? Wat heeft zijn beruchte Beelden-Atlas met muziek te maken? Hoe werken muzikale beelden?
Is er een verleden dat nog niet in beelden bestaat? Zijn partituren diagrammen die het kunnen capteren?
Daarover vertelt Björn Schmelzer maandagavond om 19u30 in De Bijloke, ter gelegenheid van de opening van de expo Time Regained…
Monday 17.01.2022 - 26.02.2022, De Bijloke Gent
Time Regained - A Warburg Atlas for Early Music
EXPO daily open one hour before the planned activities
Monday 17.01.2022, De Bijloke Gent / Café
Time Regained - A Warburg Atlas for Early Music
19.30 - 21.00 Lecture Björn Schmelzer
Friday 21.01.2022, Erfgoedbibliotheek Antwerpen
Music for Finissage Expo Helden in Harnas
19.00 Orlando Furioso, Jacquet de Berchem
20.00 Orlando Furioso, Jacquet de Berchem
21.00 Orlando Furioso, Jacquet de Berchem
EXPO TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS
De Bijloke Gent 17 Januari - 26 Februari 2022
Waar kan 2022 voor Graindelavoix beter starten dan in Muziekcentrum De Bijloke, residentieplek van het gezelschap?Vanaf 17 januari tem 26 februari 2022 kan je in het kabinet terecht voor de expo TIME REGAINED, de "Warburg Atlas” voor (oude) muziek die Björn Schmelzer samen met Margarida Garcia opzette.De expo was voordien al te zien in Nederland en Polen en nu voor het eerst in België.Garcia en Schmelzer brengen de ondergrondse poetica van Graindelavoix aan de oppervlakte aan de hand van 10 (werk)tafels die samen een haast oneindige Atlas vormen. De tafels bevatten meer dan 1500 afbeeldingen geordend volgens thema’s als Ornament & Plasticity, Cathedralists, Pneumatics, Diagrammatics, Allure & Dance, Lament, Musica Reservata, Politics of Polyphony, Survival & Revival...
LEZING TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS
De Bijloke Gent / Café 17 Januari 2022, 19.30
Op maandag 17 januari om 19u30 vertelt Björn Schmelzer tijdens een lezing in het Bijloke Café hoe TIME REGAINED tot stand kwam, waarom het een poëtica van Graindelavoix is en hoe de bezoeker met de Atlas aan de slag kan gaan.Verwacht geen droge muziekgeschiedenis maar eerder een afdaling in de ondergrond van ideeën van Aby Warburg, Marcel Proust en Walter Benjamin en wat die te maken hebben met de uitvoeringspraktijk van Graindelavoix.
EXPO CATALOGUS TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS
Naar aanleiding van de expo verscheen bij MER Paperkunsthalle / Borgerhoff & Lamberigts de uitgebreide expo catalogus TIME REGAINED (A Warburg Atlas for Early Music)Je kan het boek bestellen via de Graindelavoix webshop.
ORLANDO FURIOSO, JACQUET DE BERCHEM
Nottebohmzaal Erfgoedbibliotheek Antwerpen
21 Januari 2022 19.00, 20.00, 21.00
Op vrijdag 21 januari sluit Graindelavoix de expo Helden in Harnas af in de Antwerpse Erfgoedbibliotheek met delen uit de Orlando Furioso van Jacquet de Berchem (1505 in Berchem - 1567 in Monopoli, Italië) Over de jeugdjaren van Jacquet de Berchem is niets geweten. Hij maakte vooral carrière in Italië en hoewel nu vergeten, was hij tot in de barok beroemd, zo beroemd zelfs dat Caravaggio zijn partituren schilderde op verschillende van zijn werken.Hij trouwde met de Italiaanse adellijke dame Giustina de Simeonibus en vestigde zich in het visserstadje Monopoli bij Bari in Apulië. De stanze of verzen uit de Orlando Furioso, een mini-opera avant-la-lettre, werden in 1561 in Venetië uitgegeven. Berchem noemde ze Capriccio’s en gebruikte daarmee deze term voor het eerst in de muziek.Ze houden het midden tussen het serieuze madrigaal en de meer populaire cantastorie, de epische manier om ottava rima stanze te declameren. Graindelavoix voert een selectie van deze bijna nooit uitgevoerde werken uit. En daarmee keert Jacquet de Berchem voor even terug naar zijn geboorteplek, met de ridderverhalen die hem vooral in Italië beroemd zouden maken.
met Florencia Menconi (sopraan), Andrew Hallock (contratenor), Albert Riera (tenor), Andrés Miravete (tenor), Marius Peterson (tenor) en Arnout Malfliet (bas), zangersFloris De Rycker, luit/teorbe en Björn Schmelzer (artistieke leiding)
EXPO TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS
De Bijloke Gent / Café 17 January - 26 February 2022
No place better to inaugurate 2022 than Music Center De Bijloke in Ghent, artistic residency of Graindelavoix!From 17 January until 26 February 2022, the Cabinet accommodates the exhibition TIME REGAINED, a "Warburg Atlas" for (early) music, created by Björn Schmelzer together with Margarida Garcia.Previously shown in the Netherlands and Poland, TIME REGAINED is now for the first time in Belgium. Garcia and Schmelzer bring Graindelavoix's underground poetics to the surface via ten (work) tables providing an almost infinite Atlas. The tables contain more than 1500 images arranged according to themes as Ornament & Plasticity, Cathedralists, Pneumatics, Diagrammatics, Allure & Dance, Lament, Musica Reservata, Politics of Polyphony, Survival & Revival…
LECTURE TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS
De Bijloke Gent 17 January 2022, 19.30
Björn Schmelzer opens the exhibition with a lecture in Bijloke Café on Monday 17 January at 7.30 pm, explaining how TIME REGAINED came about, why it embodies the poetics of Graindelavoix and how the visitor can get started with the Atlas. Don't expect a dry music history lesson, but rather a descent into an underground network of ideas of Aby Warburg, Marcel Proust and Walter Benjamin and how they are related to Graindelavoix' performance practice of the past and its afterwardsness .
EXPO CATALOGUE TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS
Especially for the occasion of the exhibition, MER Paperkunsthalle / Borgerhoff & Lamberigts published the extensive catalogue TIME REGAINED (A Warburg Atlas for Early Music).
Order the book through Graindelavoix' webshop.
ORLANDO FURIOSO, JACQUET DE BERCHEM
Nottebohmzaal Erfgoedbibliotheek Antwerpen
21 January 2022 19.00, 20.00, 21.00
For the Finissage of the expo Helden in Harnas in the Antwerp Heritage Library, a concert by Graindelavoix will highlight the Orlando Furioso by Jacquet de Berchem (1505 in Berchem - 1567 in Monopoli, Italy).
Born in Berchem (near Antwerp), De Berchem made his career mainly in Italy and though now forgotten, he was famous right up to the Baroque period, so famous that Caravaggio painted his scores on several of his works. He married the Italian noblewoman Giustina de Simeonibus and settled in the fishing town of Monopoli near Bari in Apulia. The stanze or verses from the Orlando Furioso, a mini-opera avant-la-lettre, were published in Venice in 1561. Berchem called them Capriccios and used this term for the first time in music. They are somewhere between the serious madrigal and the more popular cantastorie, the epic declamation of ottava rima stanze. Graindelavoix performs a selection of these rarely executed works. And so, Jacquet de Berchem returns for a brief moment to his birthplace, accompanied by the knightly stories that would make him famous, especially in Italy.
with Florencia Menconi (soprano), Andrew Hallock (contertenor), Albert Riera (tenor), Andrés Miravete (tenor), Marius Peterson (tenor) en Arnout Malfliet (bass)Floris De Rycker, lute/teorbo en Björn Schmelzer (artistic direction)
17 January - 25 February De Bijloke Gent
EXPO TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS
INFO
https://www.bijloke.be/programma/1456/Een_nooit_geziene_atlas_voor_oude_muziek/Time_Regained
17 January 2022, 19.30 De Bijloke Gent / Café
LECTURE TIME REGAINED - A WARBURG ATLAS INFO & TICKETS
https://www.bijloke.be/programma/1775/Bjorn_Schmelzer/A_la_recherche_/
21 January, 19.00, 20.00, 21.00 Nottebohmzaal Erfgoedbibliotheek Antwerpen
ORLANDO FURIOSO, JACQUET DE BERCHEM
INFO
https://pers.consciencebibliotheek.be/s/68160ad3-439b-4ea3-8ed9-21643f59f763#
TICKETS
https://consciencebibliotheek.be/nl/activiteit/graindelavoix-geeft-exclusief-miniconcert-orlando-furioso-de-nottebohmzaal
Interesting review of Josquin the Undead by Karolina Kolinek-Siechowicz in the Music Magazine Ruch Muzyczny.
Josquin the Undead to nie tylko konfrontacja z fenomenem twórczości tego wyjątkowego kompozytora, jej kłączastą recepcją i legendą, którą obrosła przez wieki. To także manifest antyhistoryzmu Graindelavoix, a przede wszystkim: baczna obserwacja plonów, jakie przynosi zasiane przez Björna Schmelzera ziarno. Ziarno głosu
Karolina Kolinek-Siechowicz
Melancholia, schyłkowość, śmierć – te nastroje od dawna pozostają przedmiotem fascynacji zespołu, czego wyrazem są nie tylko kolejne płyty, lecz także teksty Björna Schmelzera, choćby te zawarte w Time Regained (#12/2019). Do albumów, których motywem przewodnim jest szeroko pojęta muzyka lamentacyjna, należy wszak Cecus z 2010 roku, gdzie obok kompozycji Alexandra Agricoli czy Pierre’a de La Rue znajdziemy jedno dzieło Josquina: Nymphes des bois – Déploration sur la mort de Ockeghem, bodaj najpiękniejszy lament w historii muzyki, w którym genialny twórca składa hołd swemu mistrzowi. Na najnowszej płycie zespół zarejestrował ten sam utwór, lecz w zgoła odmiennej interpretacji. Nieprzypadkowo wspominam o nagraniu sprzed 11 lat – w porównaniu obu wersji ujawnia się droga, którą przez ten czas przebyła formacja Schmelzera, droga bezkompromisowego łamania konwenansów, coraz swobodniejszego podejścia do zapisu rytmicznego i tempa oraz braku skrępowania w realizacji najbardziej ekstrawaganckich ornamentacji.
Ktoś mógłby rzec, że takich wykonań powinno się zakazać. Purysta wyłączyłby odtwarzacz po kilkunastu sekundach. Niestrudzony badacz renesansu zżymałby się na nonszalancję wobec reguł odczytywania notacji menzuralnej. Wychowany na Hilliardach i Tallisach meloman otworzyłby usta ze zdumienia, usiłując odnaleźć znaną linię melodyczną, która tutaj wypuszcza nieznane dotąd pnącza. A jednak – te polifoniczne barbarzyństwa mają dla mnie tak potężny ładunek piękna i ekspresji, że nie potrafię przejść wobec nich obojętnie. Jakkolwiek heretyckie byłyby niektóre z pomysłów Schmelzera, dopóty mają we mnie orędowniczkę i wyznawczynię, dopóki podążają za imperatywem odkrycia przed słuchaczem świata dźwięków – które są czymś więcej niż gładką harmonią, poprawnym odczytaniem zapisu czy głosem z historycznych zaświatów – czyniąc je na wskroś uobecnionymi, bezwstydnie cielesnymi i zmierzającymi wprost do „waszych uszu, głębi konchy, mięśni, błon śluzowych, chrząstek”, jak pisze Roland Barthes w Ziarnie głosu. Bo w tych kategoriach powinnam prawdopodobnie opisywać mój stosunek do Graindelavoix. Czy sąd smaku zawsze musi być oparty na racjonalnych przesłankach? Zjawiska kultu związanego z kontrowersyjnymi wykonawcami – przypomnijmy przypadek Pogorelicia – pokazują, że tajemnica tkwi poza zasięgiem intelektu.
"Słucham więc „nieumarłego Josquina” właśnie tak, jakby był ciągle obecny w dźwiękach, które ucieleśniają się w nagraniu, dopełniając idei Josquina wiecznie żywego, zapisanej w źródłach."
Reprezentacja utworów kompozytora w drukach muzycznych jest legendarna, a zdanie, że więcej skomponował po śmierci niż za życia, pojawia się niemal w każdej publikacji. Z tą ideą gra zresztą Schmelzer, sięgając do druku Tielmana Susata z 1545 roku, zawierającego 23 lamentacyjne chansons przypisywane Josquinowi (w tym słynne Nymphes des bois na śmierć Ockeghema) oraz trzy lamenty innych twórców jemu samemu poświęcone. Nie wdając się w problematykę atrybucji utworów, Schmelzer podąża za niezwykle pociągającą hipotezą koncept-druku, który wyraźnie oscyluje wokół tematu śmierci i schyłkowości, zestawiając ją z Freudowskim popędem śmierci czy Saidowskim stylem późnym. Jednocześnie lider Graindelavoix podkreśla antyhistoryzm zaprezentowanych wykonań oraz dążność zespołu do wychwycenia i uwypuklenia muzycznych anomalii, za pomocą których chce przedstawić napięcia między tym, co właściwe dla danej epoki, a tym, co poza jej horyzont wykracza.
Teoretyczne tło pozwala zrozumieć, dlaczego w wykonaniach Graindelavoix czas płynie inaczej. Jeśli Nymphes des bois wybrzmiewa w dwa razy wolniejszym tempie niż w jakimkolwiek innym nagraniu (także nagraniu tego samego zespołu z 2010 roku), dzieje się to, by superior śpiewany uwodzącym głosem Andrew Hallocka mógł zmieścić w partii girlandy żałobnych kwiatów. Bo czyż tekst tego przeszywającego lamentu nie wzywa nimf, by zmieniły swe czyste głosy w zawodzący płacz i wyraziły żałobę po stracie renesansowego ojca muzyki? W tym muzycznym czasie bezczas smutku jest więc potrzebny, by oswoić nieobecność, w którym współbrzmienia mogą wybrzmieć bez zbędnego pośpiechu.
Oryginalność tego albumu wynika nie tylko z podejścia do tempa i ornamentacji – to także lutniowy akompaniament (a czasem zastąpienie partii wokalnych instrumentalnymi, jak w Parfons regretz), eksponowanie poddawanej imitacji melodii (jak w Petite camusette, gdzie na początku zacytowany jest oryginalny ludowy temat) i przede wszystkim podążanie za ekspresją tekstu, również w barwie głosu, brak lęku przed tanecznością śmiertelnych topoi i rozkoszowanie się dysonansami. Graindelavoix to różnorodność: różnorodność głosów członków zespołu, które wierny słuchacz potrafi wychwycić z polifonicznego gąszczu, różnorodność interpretacji w zależności od charakteru utworu (kontrast między pełnymi powagi Musae Jovis Gomberta a humorystyczną Petite camusette!), a i różnorodność ich odczytań. Jeśli jest to Josquin nieortodoksyjny, z pewnością wyróżnia się na tle dźwiękowej tapety wielu innych wykonań. Czasami oszałamia, czasami budzi zachwyt, lecz nade wszystko – jest wciąż żywy.
Dlatego, recenzując Graindelavoix, podpisuję się pod wnioskami Barthesa: „Będę oceniał wykonania nie według reguł interpretacji, przymusów stylu (wysoce zresztą zwodniczych), które prawie w całości należą do feno-śpiewu (nie będę się zachwycał «ścisłością», «świetlistością», «szacunkiem dla tego, co zostało zapisane» itd.), lecz według danego mi obrazu ciała (postaci)” (tłum. J. Momro). Ciała – dodajmy – które pozostawia w muzyce ślad życia.
“Ce CD constitue non seulement l’événement du cinq-centenaire, mais aussi un des plus bluffants jamais entendus dans le répertoire Renaissance.”
Wonderful review by Christophe Steyne in Crescendo Magazine.
« Il en est qui naissent posthumes », écrivait Friedrich Nietzsche en 1888 dans Ecce homo. Sans guère d’éclipse jusqu’à nous, la notoriété de Josquin Desprez ne fit que croître après sa mort, qui stimula sa préséance dans divers recueils publiés dans les décennies qui la suivirent. Quitte à ce que certaines pages laissent douter de leur authenticité, comme le rappelait ironiquement l’éditeur bavarois Georg Forster en 1540 : « je me souviens d'un haut personnage disant que Josquin avait composé plus d'œuvres après sa mort que pendant son existence ». D’où le titre de ce disque aussi inquiétant que morbide : « Josquin le mort-vivant » !
Au-delà de la provocation de surface, colportée par le graphisme d’une pochette digne d’un album de Death Rock, le livret investigue le style ultime du compositeur tel qu’il apparait dans les tardives chansons qu’on lui prête, publiées à Anvers en 1545 comme Septiesme Livre par Tielman Susato. Le programme visite quatorze des vingt-trois chansons, sans expliquer comment s’est opérée la sélection qui a écarté Vous ne laurez pas, Plaine de dueil & de melancolye, Incessament liure suis a martire, En non saichant ce quil luy fault, Tenez moy en voz bras, Allegez moy, Vous larez sil vous plaist madame, Ma bouche rit & mon cueur pleure, Du mien amant le deppart m'est si grief. En tout cas, les pièces attribuées aux quatre autres compositeurs sont toutes là, dont les trois complaintes en la mémoire de Josquin, incluant le sublime Musae Jovis de Gombert qui cite Nymphes des bois.
Björn Schmelzer évoque brièvement la question de la paternité, qui a pourtant fait l’objet d’études fouillées. Déjà dans les années 1970, on se souvient des travaux de Jaap van Benthem et Bonnie Blackburn. Au chapitre concernant ce recueil, Peter Urquhart (Tielman Susato and the Music of his Time, Keith Polk, Pendragon, 2005) affirmait « bien que dix-huit des vingt-trois chansons apparaissent dans des imprimés ou des manuscrits antérieurs, seul un quart d'entre elles reçoivent des attributions antérieures à celles trouvées dans Susato. » Si on admet l’authenticité de ces chansons, l’analyse de Björn Schmelzer ne s’aventure pas moins dans des considérations intrigantes, au demeurant aussi érudites qu’intelligentes : autour des concepts de « compulsion de répétition musicale », de « pulsion de mort » et sa viscosité (Sigmund Freud), de « Totentanz de principes » (Theodor Adorno) reliés à l’instabilité tonale. Ces lignes pénétrantes et troublantes, qu’on vous conseille vraiment de consulter, ont orienté les décisions en matière de tempo, phrasé, ornementation, instrumentation. L’effectif de la session est entièrement masculin, soutenu par des cordes pincées aux effluves exotiques, au chevet d’images vacillantes (Baisiez moi, devenu presque capricant), d’arômes fumés au Latakia, d’intonations en sanglot, d’inflexions chavirées et autres balafres mélismastiques (Parfons regretz, Douleur me bat…) prisées par Graindelavoix, typiques de son credo esthétique hors norme. Sanctifié par une tradition (sur)vivante du chant populaire et liturgique (on pense souvent aux orients de Marcel Pérès et ses chantres), nanti d’une qualité vocale qui peut extirper tout minerai et gemme de son gisement : du granitique (Arnout Malfliet) à l’adamantin (superbe Andrew Hallock). La dentelle de luth et cistre contribue à la guipure des strates polyphoniques, et s’avère bienvenue pour habiller et habiter une réticulation parfois distendue par un tempo qui semblerait magnétisé par la stase. Au contraire d’un Se congie prens saturé et tiraillé ; et d’une Petite Camusette qui cingle comme une danse macabre : noce d’Eros et Thanatos, ici endiablée jusqu’au vertige !
Le post-scriptum de la notice rappelle ainsi la démarche de cet ensemble qui, plutôt que la notion « d’historiquement informé » et ce qu’elle implique de strict respect de la source, s’engage plutôt dans un rapport subjectif : « être fidèle à la musique du passé consiste pour nous à participer à son historicité en articulant précisément ce qui est en désaccord avec elle ». Bref, une relecture modernisante qui s’attache au sens patent mais surtout interstitiel, en traquant les contradictions et porte-à faux du style de l’époque. Les œuvres repensées dans leur décor, et dans leur discours, bien différemment de ce que l’Ensemble Clément Janequin nous a offert en début d’année chez Ricercar. Et pour cause, personne n’était allé aussi loin dans la réinvention de ces chansons : chacune s’en trouve littéralement psychanalysée, radiographiée dans l’âme, et exorbitée par ces effets dont Graindelavoix a le secret. Même au regard de leurs précédents albums, on n’exagère pas en disant que cette licence interprétative stupéfie. Ce Musae Jovis engivré, ravi à l’éternité, qui inaugure le disque, on l’écoute bouche bée, et elle n’est pas près de se refermer durant cette heure vingt ! L’insolence substituée à l’indolence : écouter quiconque après ça sent la poussière et le musée, nonobstant les valeureuses équipes qui se sont distinguées depuis quelques décennies. Ce CD constitue non seulement l’événement du cinq-centenaire, mais aussi un des plus bluffants jamais entendus dans le répertoire Renaissance. Nécromancie ? Une miraculeuse résurrection digne de Lazare. Josquin nargué, ardent, vivant, furieusement !
Son : 9,5 – Livret : 9,5 – Répertoire : 10 – Interprétation : 10
Christophe Steyne
On 25 NOV please join us for the online event with Marlies De Munck, Björn Schmelzer and eminent guest speakers Robert Pfaller and Pascal Gielen…
Join us Wednesday 24 November 19:15 at De Cinema in Antwerp!
Ryszard Lubieniecki about the film:
“(…) It was a big pleasure for me to watch Van Eyck Diagrams last night. I don’t know if you’ll agree with me, but I found it very… Bernhardian. All these monologues, weird dialogues, sense of humour, and of course scholarly-artistic figure of Van den Acker… I think that you perfectly captured the spirit of Thomas Bernhard, much better than all the over expressive theatre plays I saw. And exactly like after reading Bernhard I did not want to hear any additional explanations and I just wanted to stay with my impressions (…).”
The screening will happen with respect to all actual Covid measures!
English and Dutch spoken, English and Dutch subtitles!
Welcome Wed 24 Nov 2021 in De Cinema 19h15! Seminar at 16h...
https://www.decinema.be/producties/van-eyck-diagrams-2
